Yaklasik 3-4 ay once, lokal anestezi ile kucuk bir operasyon gecirdim.
Operasyon sonrasinda aklimda hep sunlar vardi; “vucudumdan bir parca kesilirken uyanik olmami ama neredeyse hicbir sey hissetmememi saglayan anestezik maddeler, operasyon esnasinda kullanilanlar, operasyon sonrasi kullandigim antibiyotik ve diger ilaclar acaba kac bin hayvanda denendi?” Ve onlara neler oldu, ne hissettiler?

1906 yilinda dikilen orijinal heykel

1900′lerin basinda, hayvan haklari hareketinin ve bu alandaki aktivizmin baslayip dunyaya yayildigi Ingiltere’de cok cok onemli bir olay yasandi.

2 Subat 1903 gunu, Londra Universitesi Tip Fakultesi Fizyoloji departmanindaki William Bayliss adli profesor Isvecli iki ogrenci (ayni zamanda da aktivist) tarafindan bir siniftan diger sinifa uzerinde 60′in uzerinde deney yapilan terrier cinsi kahverengi kopegi yaptigi deneyin sonucunda oldurmekle ve deney esnasinda hayvana anestezi yapmayarak aci cekmesine sebep olmakla suclandi.

NAVS (Ulusal Anti-Viviseksiyon Orgutu), yapilan uygulamalarin zalimce ve kanuna aykiri oldugu sonucuna varirken, Bayliss ve ekibi suclamalari reddettiler.

1906 yilinda deney karsitlari ve deney karsiti orgutler kahverengi kopegin anisina onun bronz bir heykelini yaptirarak, Battersea Parki’nin girisine diktiler. Heykelin uzerindeki yazitin sonunda, ‘uzerinde onlarca deney yapilarak oldurulen kahverengi kopek ve ayni yil universitede acilar icinde oldurulen 232 kopegin anisina..Ingiltere’deki bay ve bayanlar; bu daha ne kadar devam edecek?‘ yazili bu heykel, tip fakultesi ogrencilerini ayaklandirdi.

1906 yilinda, NAVS tarafindan, kahverengi kopegin heykelinin oldugu bir posta karti basilarak dagitildi.

 Ogrenciler ve aktivistler arasinda cikan kavgalar bir turlu yatismayinca devreye polis girdi. Cikan olaylarda, yuze yakin kisi tutuklanirken, olaylarin daha da buyumesiyle guvenlik gucleri heykelin basinda nobet tutmaya basladilar.

10 Aralik 1907′de, binin uzerinde kisi heykeli protesto icin Londra’da yurudu. Yuruyus esnasinda cikan olaylari, 400′un uzerinde polis bastirmaya calisti.

Ve bir sabah, heykel sasirtici sekilde ortadan kayboldu…

Bu olaylardan yaklasik 75 yil sonra, 1985′de ayni yere heykeltiras Nicola Hicks tarafindan yapilan yeni bir ‘Kahverengi Kopek’ heykeli konuldu.

Eger hayatinizda bir kez olsun antibiyotik veya herhangi bir ilac kullandiysaniz, buyuk veya kucuk bir operasyon gecirdiyseniz, herhangi bir sebeple size serum verildiyse, gebelik testi yaptirdiysaniz, kahverengi kopege borclusunuz demektir…  

1985 yilinda Battersea Park'a konulan yeni 'Brown Dog' heykeli

Yagmur Ozgur Guven
19.08.2010

Jerom, 13 Subat 1996′da ondorduncu yasgununden 10 gun once oldu.

Anemik, ishalden her yeri sismis halde ve depresyondaydi. 11 yildir acik havada oynamamisti. 30 aylikken HIV SF2 virusu, 4 yasina geldiginde ise kanina baska bir HIV turu olan LAV-1 enjekte edilmisti. Ve 5 yasindan bir ay once de bir baskasi; NDK.

Korfez Savasi siralarinda kucuk penceresiz hucresinden, daha buyuk -ve gene penceresiz- gri beton binasina tasindi. Burasi, Atlanta-Georgia’da bulunan Yerkes Regional Primate Research Center’daki ‘Sempanze Bulasici Hastalik Binasi’ idi.

Jerom’un AIDS nedeniyle olumunden 5 ay once, Nathan’a onun HIV virusu tasiyan kanindan 40ml enjekte edildi.

Jerom, hucresindeki son 4 ayini gecirirken, diger 12 sempanze (Buster, Manuel, Arctica, Betsie. Joye, Sara, Nathan, Marc, Jonah, Roberta, Hallie ve Tika) de yakinlardaki hucrelerdeydiler. Hicbiri, hangi mevsimde olduklarini, hatta gece mi yoksa gunduz mu oldugunu bilemediler. Ve hepsi, nemli kucuk gri beton hucrelerinde curuduler.

Jerom’un olumunden 17 yil once, primatolojist Roger Fouts, Yerkes’daki kafesinin demir parmakliklarinin arkasindan ona bakan henuz 10 aylik olan Loulis ile karsilasti. Loulis’in annesi bir koseye sinmisti ve kafasindan dort metal civata cikiyordu. Fouts, annenin dayanmak zorunda birakildigi beyin arastirmasinin, oglunu tanimasina imkan vereceginden supheliydi. Bir dizi islemin ardindan, Loulis’i Amerika’nin diger ucundaki yeni annesine goturdu: Washoe.

Deborah-Roger Fouts ve Washoe

 Washoe, Norman Oklahoma’da bulunan Institute for Primate Studies’deki goletin icindeki adada yasayan bir isaretci sempanzeydi. Loulis ilk gece metal bir paletin uzerine kivrildi ve Washoe ile uyumak istemedi. Sabah 04:00 siralarinda, Washoe aniden uyanarak isaretlerle onu cagirdi ve Loulis yeni annesinin kollarina atladi.

Loulis, 8. gunde ilk isaretini ogrendi. Ve 8 hafta icinde, insanlar ve Washoe ailesindeki diger sempanzelerle isaretlesir hale geldi. 5 ay icinde Loulis ailenin bir uyesi olmustu ve isaret kombinasyonlarini da kullanabiliyordu. Ve 5. yilin sonunda, 51 isareti duzenli olarak kullanir durumdaydi.

Zaman icinde Fouts, Yerkes’in Loulis’i odunc verdigini ve ayni annesi gibi kullanabilecegini dusunerek, 17 yasina geldiginde onu resmen satin almak icin basvurdu. Yerkes $10,000 karsiliginda onu satmayi kabul etti ancak onune baska engeller de cikti; aynen bir mal alip-satarkenki gibi, Loulis icin %7.5 vergi odemek zorundaydi. Tipki bir sandalye ya da masa satin alir gibi.

Nathan ve Jerom’a enjeksiyonlar yapan, sempanzeleri zindanlarda tutan, Loulis’in annesinin beynini istila eden bilim adamlari ve bu arastirma merkezlerinin yoneticilerinin hepsi, bu canlilarin birer ‘mal’ olduguna inandilar. Nathan’a yapilan enjeksiyonu izleyen ve kisa bir sure sonra Yerkes’den istifa eden Rachel Weiss ve aynen Weiss gibi, onlarin birer ‘kisi’ olduguna inanan Roger Fouts’un aksine.

DNA’lari %98 oraninda Homo Sapiens ile ayni olan sempanze ve bonobo’lar (pigme sempanzeler), biyomedikal arastirmalarda denek olarak kullanilmak uzere, eglence sektorunde kullanmak icin veya pet olarak satilmalari icin kaciriliyor. Binlercesi, dunyanin cesitli yerlerindeki Yerkes benzeri yerlerde ve hayvanat bahcelerinde hapis tutuluyor…

Yagmur Ozgur Guven
10.08.2010

Kaynaklar:
Rattling the Cage: Wise, Steven M., Goodall, Jane
http://www.muskingum.edu/~psych/psycweb/history/fouts.htm
Wikipedia